Çocuğa Okuma Sevgisi Nasıl Kazandırılır? İşe Yarayan 9 Yöntem

Bu yazıda çocuğa okuma sevgisi ve okuma alışkanlığı kazandırmanın işe yarayan yollarını, evde bir okuma köşesinin nasıl kurulacağını, yaşa göre kitap seçimini ve en sık yapılan hataları topladık.

Çocuk neden okumak istemiyor?

Okumaya direnen çocukların çoğunda sebep şunlardan biridir:

• Okuma bir görev olarak sunulmuş. "Günde 20 sayfa okuyacaksın" cümlesi, okumayı ödeve dönüştürür.
• Kitap seviyesine uygun değil. Çok zor bir kitap yıldırır, çok kolay bir kitap sıkar.
• Konu ilgisini çekmiyor. Yetişkinlerin "güzel kitap" dediği şeyle çocuğun ilgisi örtüşmeyebilir.
• Evde okuyan yok. Çocuk gördüğünü yapar, söyleneni değil.
• Okuma henüz akıcı değil. Her kelimede takılan çocuk için okumak yorucudur, keyifli değil.
• Ekran daha az çaba istiyor. Tablet ya da televizyon hiç emek istemeden eğlendirir; kitap ise biraz dikkat ister. Ekran her an elinin altındaysa kitap bu yarışta geride kalır.

İşe yarayan 9 yöntem

1. Kitabı ödül veya ceza aracı yapmayın

"Odanı toplarsan kitap okurum" ya da "Yaramazlık yaparsan kitap yok" kurgusu, okumayı pazarlık nesnesine çevirir. Okuma her koşulda var olan bir şey olmalı.

2. Sesli okuyun — okumayı bilse bile

Çoğu ebeveyn çocuk okumayı öğrenince sesli okumayı bırakır. Oysa sesli okuma, çocuğun kendi okuma seviyesinin üzerindeki hikâyelerle tanışmasını sağlar ve okumayı keyifli bir paylaşım olarak tutar.

3. Konuyu çocuk seçsin

Kütüphanede ya da kitapçıda seçimi ona bırakın. Sizin "değersiz" bulduğunuz bir kitap bile okuma alışkanlığına katkı sağlar. Önemli olan okumak, ne okuduğu ikinci sırada.

4. Kendisinin geçtiği kitaplar kullanın

Çocuklar kendi adlarını görmeye bayılır. Kendi adının ve yüzünün geçtiği kişiye özel bir hikâye kitabı, okuma direncini kıran en hızlı yöntemlerden biri. Çocuk metne "zorunluluk" olarak değil, "kendi hikâyem" olarak yaklaşıyor.

5. Okuma saatini yatak öncesine sabitleyin

Rutin, alışkanlığın temelidir. Her akşam aynı saatte 15 dakika, haftada bir kez bir saatten çok daha etkilidir.

6. Evde kitap görünür olsun

Kitaplar rafta kapalı durmasın. Çocuğun uzanabileceği yükseklikte, kapağı görünecek şekilde durursa alınma ihtimali artar.

7. Siz de okuyun

Çocuğun karşısında telefona bakarken ondan kitap okumasını istemek işe yaramaz. Haftada birkaç kez sizi kitap okurken görmesi, tüm tavsiyelerden daha etkilidir.

8. Bitirme zorunluluğu koymayın

Sevmediği kitabı bırakabilmeli. Bitirmeye zorlanan çocuk, bir sonraki kitaba başlamaktan çekinir.

9. Okuduğunu konuşun, sınamayın

"Kitapta ne oldu, anlat bakalım" bir sınavdır. Bunun yerine "Ben olsam korkardım, sen ne yapardın?" diye sorun. "En sevdiğin karakter kim oldu?" ya da "Sence hikâye nasıl bitmeliydi?" gibi sorular da sohbeti açar. Sohbet, kontrol değil.

Evde okuma köşesi

Okumanın evde bir yeri olması, çocuğa "bu evde kitap okunur" mesajını söze gerek kalmadan verir. Bunun için ayrı bir oda ya da pahalı bir kitaplık gerekmiyor; salonun bir köşesi ya da çocuk odasında pencere kenarı yeter.

• Oturacak yumuşak bir yer: Bir minder, puf ya da yere serilmiş bir battaniye. Çocuk orada rahat ediyorsa kitapla geçen süre de kendiliğinden uzar.
• İyi ışık: Gündüz pencere kenarı, akşam göz yormayan bir okuma lambası. Loş ışıkta okumak çabuk yorar.
• Alçak, kapağı görünen raf: Kitapları sırtı değil kapağı görünecek şekilde dizin. Küçük çocuk kitabı kapağındaki resimden tanır ve öyle seçer.
• Kendi ulaşabileceği yükseklik: Kitaba uzanmak için birinden yardım istemek zorunda kalmasın. Kitabı kendisinin seçebilmesi, okumayı kendi kararı yapar.
• Az ama değişen kitap: Rafa her şeyi koymak yerine 8-10 kitap koyun ve birkaç haftada bir değiştirin. Rafta yeni bir kapak görmek merak uyandırır; kütüphaneden alınan kitaplar bu iş için birebir.

Köşeyi çocukla birlikte hazırlayın: minderi o seçsin, rafın yerini o göstersin; kendi kurduğu bir yere daha çok gider. Televizyondan ve oyuncak kutusundan biraz uzak olması da işe yarar. Ara sıra yakınınızdaki halk kütüphanesinin çocuk bölümüne ya da bir kitapçıya birlikte gidin; kitapların arasında dolaşıp kendi seçtiği kitapla eve dönmek köşeyi canlı tutar.

Sesli kitaplar da bu düzenin parçası olabilir. Uzun yolculuklarda ya da yatmadan önce dinlenen bir hikâye, çocuğun hikâye dinleme zevkini canlı tutar. Yine de basılı kitabın yerini tutmaz: sayfayı çevirmek, resme dokunmak ve kitabı rafa kendi eliyle geri koymak da okumanın bir parçası.

Yaşa göre yaklaşım ve kitap seçimi

0-3 yaş

Amaç kitabı sevdirmek değil, kitabı tanıdık kılmak. Kumaş ve kalın karton kitaplar, kısa ve tekrarlı metinler. Çocuk sayfayı çevirsin, kitabı kurcalasın — bu da okumanın bir parçası.

Sesli okumaya bebeklikte başlayabilirsiniz; bebek kelimeleri anlamasa da sesinizin tonunu ve kucakta geçen o birkaç dakikayı tanır. Kitap seçerken büyük ve net resimlere, dokunulacak dokulara ve sayfa başına bir iki kelimeye bakın. Bu yaşta okuma birkaç dakika sürer; çocuk kalkıp giderse zorlamayın, ertesi gün yeniden deneyin.

3-6 yaş

Hikâye takibi başlar. Resimli, olay örgüsü basit kitaplar. Bu yaşta çocuk kendini kahramanın yerine koyabildiği için kişiselleştirilmiş kitaplar özellikle etkili olur.

Tekrarlı cümleleri olan, bir sonraki sayfada ne olacağını tahmin ettiren kitaplar bu yaşa iyi gider; çocuk cümleyi sizden önce söylemeye başladığında okumaya katılmış demektir. Kapakçıkları kaldırılan, katlanan sayfalı kitaplar da dikkati uzun tutar. Aynı kitabı yirminci kez istemesi de normal: tekrar, bu yaşta hikâyeyi sahiplenmenin yolu. Okuma hâlâ sizin sesinizle olur; çocuk dinler, resimlere bakar, soru sorar.

6-9 yaş

Okumaya geçiş dönemi ve en kritik aralık. Okuma henüz akıcı olmadığı için çocuk çabuk yorulur. Kısa bölümlü, bol resimli kitaplar seçin. Kendi adının geçtiği metinler okuma pratiğini keyifli kılar.

İlk okuma serileri, büyük puntolu kısa öyküler ve çizgi romanlar bu dönemin dostu. Sırayla okumayı deneyin: bir sayfayı siz, bir sayfayı o okusun. Hikâye kopmadan ilerler ve çocuk bütün kitabı tek başına taşımak zorunda kalmaz. Adını ilk kez kendisinin okuduğu bir kitap bu yaşta ayrı bir heyecan yaratır; bu konuya 6 yaş çocuğa hediye yazımızda da değindik.

9 yaş ve üzeri

Seri kitaplar bu yaşta çok işe yarar — bir karakteri sevdiğinde devamını okumak ister. Bu, alışkanlığı kendiliğinden sürdüren bir mekanizmadır.

Roman serilerinin yanına macera kitaplarını, hayvanlar, uzay ya da tarih gibi konularda bilgi kitaplarını ve grafik romanları da ekleyin. Bu yaşta çocuk çoğunlukla sessiz okumaya geçer; okuma saatini kaldırmak yerine biçimini değiştirin: herkes kendi kitabını okusun, sonra birkaç dakika okuduklarınızı konuşun.

Yaş ne olursa olsun kitabın seviyesini anlamanın basit bir yolu var: çocuk tek bir sayfada beş altı kelimede takılıyorsa kitap şimdilik zor. Onu rafa kaldırmak yerine birlikte okuyun ya da birkaç ay sonra yeniden deneyin. Tersine, hiç zorlanmadan bitirdiği kitaplar da sıkılmaya başladığının işareti olabilir.

Kişiye özel kitaplar okuma alışkanlığında nasıl yardımcı oluyor?

Okumayı öğrenme sürecinin en zor kısmı teknik değil, motivasyon. Çocuk harfleri sökebiliyor ama sökmek istemiyor, çünkü çaba karşılığında aldığı keyif düşük.

Kendi adının geçtiği bir kitap bu dengeyi değiştiriyor. Çocuğun tanıdığı ilk kelime genellikle kendi adıdır; onu sayfada görmek anında bir başarı duygusu veriyor. Devamını okumak istiyor çünkü hikâye onun hakkında.

Hopidu'da çocuğun adını, yaşını ve fotoğrafını 24 sayfalık kişiye özel bir hikâyeye dönüştürüyoruz. 65 farklı tema arasından çocuğun ilgi alanına uyanı seçebilir, örnek kitaplara göz atabilirsiniz.

Çocuk anne, baba ya da kardeşiyle aynı kitapta yer aldığında okuma saati ailece paylaşılan bir ana dönüşebiliyor. Bu kitapların nasıl hazırlandığını ve normal kitaptan farkını kişiye özel çocuk kitabı nedir yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Çocuğum sadece çizgi roman okuyor, sorun mu?

Sorun değil. Çizgi roman da okumadır ve kelime dağarcığını geliştirir. Zamanla farklı türlere geçiş yapar; zorlamak tersine etki yaratır.

Günde ne kadar okumalı?

Süre yerine tutarlılığa odaklanın. Her gün 10-15 dakika, haftada bir kez bir saatten çok daha etkilidir.

Sesli kitap okuma sayılır mı?

Dinleme, okuma becerisinin yerine geçmez ama kelime dağarcığını ve hikâye takibini geliştirir. Tamamlayıcı olarak faydalıdır.

Kitap okumayan çocuk okulda geri kalır mı?

Okuma alışkanlığı olan çocuklar genelde anlama becerilerinde daha güçlü olur. Ancak baskı yaratmak faydadan çok zarar verir; keyifli hâle getirmek her zaman daha etkilidir.

Yaz tatilinde okuma alışkanlığı nasıl korunur?

Tatile ödev gibi değil, keyif olarak giren kitaplar seçin. Karne hediyesi yazımızda bu konuyu ayrıntılı ele aldık.

Okuma alışkanlığı kazandırmaya kaç yaşında başlanmalı?

Kitapla tanışmak için erken diye bir şey yok; sesli okumaya bebeklikte başlanabilir. Alışkanlığın temeli çoğu zaman okul öncesinde, her akşam tekrarlanan kısa okuma saatleriyle atılır. Çocuk okumayı söktükten sonra da sesli okumayı bırakmayın; bir süre birlikte okumak geçişi kolaylaştırır.

Özetle

Okuma sevgisi öğretilmez, bulaştırılır. Kitabı görev değil keyif olarak sunan, çocuğun seçimine saygı gösteren ve kendisi de okuyan bir evde alışkanlık kendiliğinden oluşur.

Başlangıç için en kolay yol, çocuğun kendisini merkezde gördüğü bir kitap: kişiye özel hikâye kitabı hazırlayın ve okumaya "kendi hikâyesiyle" başlasın.